LORON MATEBIAN

Tuir tradisaun iha loron 1 no 2 fulan Novembru, nu’udar selebrasaun sagradu ne’ebé didika ba Matebian sira hotu. Loron 1 fulan Novembru didika ba Santu no Santa sira. Loron 2 fulan Novembru didika ba Matebian sira hotu.  Momentu furak ne’e, família sira halibur hamutuk hodi fó onra ba sira ne’ebé mak husik ona mundu ka iha liafuan seluk, sira ne’ebé mak remata ona sira-nia peregrinasaun moris nian iha mundu ida ne’e.

Kostume povu Timor-Leste, loron Matebian ne’ebé koñesidu ho naran “Finadu”. Loron finadu nu’udar sinál domin husi ema moris hodi hanoin hikas fali família sira ne’ebé mate ona. Loron ida ne’e, sai nu’udar loron boot, iha ne’ebé, ema idaidak fila-fali ba nia fatin orijin hodi hamoos rate, sunu lilin no tau ai-funan ba rate. Sira oho manu, fahi, bibi, karau, homan katupa, dosi no ai-han tradisionál oioin ne’ebé prepara iha meja leten. Oan, beioan no hamutuk ho aman no inan sira ba iha sira-nia horik fatin idaidak, hodi hanoin no reflete kona-bá moris.

Saida mak Matebian? Matebian, termu ne’ebé ema Timor uza hodi refere ba ema hirak ne’ebé mak husik ona mundu ne’e. Iha liafuan seluk, ema ne’ebé mate ona. Mate ne’e mistériu ida, laiha ema ida bele fó esplikasaun kona-bá ne’e ho detallu. Ema simu fenómena ne’e nune’e de’it. Pergunta barak mosu, maibé laiha ema ida mak komprende lós.

Konkluzaun, loron Matebian nian mak loron ida-ne'ebé importante tebes ba ita-nia fiar. Loron ne'e mak loron ne'ebé ita hanoin hetan fali ita-nia Matebian sira, loron ne'ebé ita halo orasaun, no loron ne'ebé iha unidade halo enkontru ida ho ita-nia Matebian sira.